23 PUŁK ARTYLERII LEKKIEJ

Zarys historii

Odznaka pułkowa

Początki 23 pułku artylerii polowej sięgają 1920 roku. W związku z mobilizacją całego społeczeństwa do walki z bolszewicką Rosja, w Wielkopolsce na bazie baterii zapasowej 14 Poznańskiego Pułku Artylerii Ciężkiej przystąpiono do organizacji ochotniczego pułku artylerii. Pierwszym oddziałem był dywizjon pod dowództwem por. Edmunda Bartkowskiego, stworzony w Poznaniu 13 sierpnia 1920 roku. Dywizjon stał się zalążkiem i zarazem I dywizjonem nowego 214. Wielkopolskiego Ochotniczego Pułku Artylerii Polowej. Pierwszym dowódcą został ppłk Rudolf Underka. Organizacją II dywizjonu zajmował się mjr Adam Brzeski, a III por. Piotr Michalski. Pierwsza cyfra nazwy oznaczała pułk ochotniczy, a dwie następne – numer jednostki na bazie której pułk powstał. Pułk składał się z następujących niemieckich dział:

1., 2., 3., 4., 5., baterie – armaty polowe 77 mm wz. 16; 6. bateria – haubice polowe 105 mm wz. 98; 7. bateria – dwa działa 150 mm wz. 13; 7. bateria – cztery ciężkie haubice 150 mm wz. 02; 8. bateria – cztery nowoczesne haubice 150 mm wz. 16 Oprócz tego w oddziałach były dwa karabiny maszynowe, sprzęt łączności, mierniczy i optyczny. Dzięki jednolitemu wyposażeniu tylko I dywizjon osiągnął szybko gotowość bojową. Stan dywizjonu wynosił 13 oficerów, 5 podchorążych, 65 podoficerów, 427 kanonierów i 406 koni.. Dywizjon wszedł w skład grupy operacyjnej płk. Aleksandrowicza. Zadaniem grupy było powstrzymanie oddziałów 4. armii rosyjskiej, która wtargnęła na Pomorze. Naprzeciwko grupy działała dywizja strzelców z grupą artylerii posiadającą 30 dział przeciwko dziesięciu I dywizjonu i dwóm pociągu pancernego „Wilk”. 16 sierpnia grupę przetransportowano do Jabłonowa k. Grudządza gdzie miała zdobyć miasto i odrzucić nieprzyjaciela za Drwęcę. Natarcie na Brodnicę rozpoczęło się przed świtem 18 sierpnia. Od oficera łącznikowego przy piechocie, ppor. Franciszka Packa przyszła informacja o silnej pozycji rosyjskiej na południowy wschód od Czekanowa. Wysłano tam 2. baterię która otworzyła ogień. Były to pierwsze strzały oddane przez artylerzystów 214 pułku w tej wojnie. W bardzo zaciętej walce przy wydatnym wsparciu artyleryjskim udało się rozbić i odrzucić Rosjan. Zdobyto 350 jeńców, 3 sztandary oraz 21 ciężkich karabinów maszynowych. Po tej bitwie oddziały dywizjonu mogły w pełnej chwale powrócić do Poznania. 15 stycznia oficjalnie rozwiązano 214 Ochotniczy Wielkopolski Pułk Artylerii Polowej.

Żołnierz 23pal z rodziną w koszarach. Fot. z arch. D. Ciszowskiego

I dywizjon stał się IV dywizjonem 15 pap, natomiast II stał się IV dywizjonem 17 pap. W ramach reorganizacji obydwa pułki przydzielono do VII brygady rezerwowej piechoty pod dowództwem ppłk Zenktelera. Do zajęcia przyznanej Polsce części Śląska wyznaczono właśnie VII brygadę, z jednoczesnym przemianowaniem jej na 23 dywizję piechoty. Celem uzupełnienia stanów powołano dwa roczniki z rejonu Leszna, Krotoszyna i Rawicza. W tym czasie przybyły dwa dywizjony artylerii mające stanowić zalążek nowego pułku który przyjął numer swojej macierzystej dywizji. Pierwszym dowódcą pułku został ppłk Jerzy Krynicki. Dowództwo tworzyli oficerowie z 14 pap. Wybuch III powstania śląskiego opóźnił planowane wkroczenie dywizji. W lipcu 1921 roku sformowano z ochotników baterię i skierowano ją na Śląsk. W związku z opóźnieniami cała 23 DP przeszła na poligon w Biedrusku, kontynuować ćwiczenia. 5 października nowym dowódca został ppłk Underka. Przed wkroczeniem na Śląsk pułk przezbrojono w armaty francuskie 75 mm. Po uroczystym zajęciu Śląska, rozpoczęto dyslokację oddziałów. Z powodu braków odpowiednich koszar pułk musiał zerwać kontakt ze Śląskiem i przeszedł do stałego garnizonu w Będzinie. Jedynie III dywizjon pozostał w Żorach. Przy wydatnej pomocy mieszkańców szybko wyremontowano mocno zniszczone koszary w Będzinie. Rozpoczynało się pokojowe życie pułku. Większość kadry pochodziła z Wielkopolski. Byli to świetnie znający rzemiosło artyleryjskie ludzie, a jednocześnie odznaczali się wysokimi wymaganiami ale i taktem w kontaktach z podwładnymi. Problemem w szkoleniu był jak w całym Wojsku Polskim wysoki odsetek analfabetów, przez co ok. 10 % czasu przeznaczano na podstawową naukę. Pułk uczestniczył aktywnie w życiu społeczności, uświetniał uroczystości państwowe i kościelne, organizował bale i koncerty orkiestry wojskowej. Uroczyście obchodzono święto patronki górników i artylerzystów – św. Barbary. W 1925 roku zamieniono numery II i III dywizjonu pozostawiając je w dotychczasowych garnizonach, tj. III w Będzinie a II w Żorach. Do tradycji pułku wszedł, organizowany od 1926 roku przez ppłk Szulca, „Konny Bieg Myśliwski”, w którym brało udział 100% kadry jednostki. Bieg odbywał się w okolicy Będzina, w Łagiszy.

Defilada w koszarach 23pal w Będzinie. Fot. z arch. D. Ciszowskiego

W 1932 roku pułk przeszedł reorganizację dostosowującą go do zadań osłonowych. Zmieniono również nazwę na 23 pułk artylerii lekkiej. 15 sierpnia 1938 roku młodzi żołnierze po raz pierwszy składali przysięgę na sztandar a nie jak dotychczas na działo. Rota przysięgi brzmiała: „Pomny na przykazanie, że z honorem i sztandarem rozstaje się żołnierz wraz z życiem, Przysięgam być zawsze wiernym hasłu wypisanemu na sztandarze Honor i Ojczyzna”. We wrześniu 1937 roku na bazie 23 pal, rozpoczęto organizację dywizjonu fortecznego dla potrzeb śląskich umocnień. Dowódcą tego IV dywizjonu został ppłk dypl. Władysław Slawiczek.W październiku 1938 roku pułk brał udział w ramach SGO Śląsk w zajmowaniu Zaolzia.

Fot. z arch. D. Ciszowskiego

O 5.00 rano 24 sierpnia pułk rozpoczął mobilizację alarmową. Na czas wojny dowództwo pułku objął ppłk Władysław Ryłko. Po zakończeniu mobilizacji dywizjony przydzielono do poszczególnych pułków. I do Oddziału Wydzielonego Tarnowskie Góry, który składał się między innymi z 11pp i ON Tarnowskie Góry, II dywizjon do obrony południowego odcinka „Mikołów” o ośrodka oporu „Kobiór”. Dywizjon wspierał tam 55 DP rez., oraz bataliony 73 i 75 pułku. Osłonę kierunku Pszczyny zapewniał oddział wydzielony „Rybnik” mjr. Władysława Mażewskiego w składzie I batalionu 75 pp, oraz batalionu ON „Rybnik”, oraz 5. bateria II dywizjonu. III dywizjon haubic chronił centralny odcinek i miał wspierać grupę forteczną. IV dywizjon miał swoje działa pozycyjne i plutony ruchome na fortyfikacjach. Wszystkie dywizjony wybuch wojny zastał na pozycjach ogniowych. Pierwszym poległym żołnierzem pułku był kan. Tadeusz Sawczuk, który zginął w Żorach podczas walki 5 baterii z czołgami niemieckimi. Polska artyleria od wczesnych godzin rannych aż do zmierzchu aktywnie wspomagała piechotę. Baterie w czasie przegrupowań były często atakowane przez silne grupy dywersantów. Warto wspomnieć o potężnym pojedynku artyleryjskim na pozycji Smigłowice – Mikołów – Tychy w którym wzięło po stronie polskiej 8 baterii lekkich i 5 ciężkich. W czasie kontrataku batalionu ppłk Kiełbasy 73 pp wsparcie artyleryjskie dawała 4 bateria kpt. Wiesławskiego. Wieczorem tego dnia do oddziałów przyszedł rozkaz o konieczności opuszczenia Śląska. Dokładny opis walk na śląsku znajdą czytelnicy w dziale na tema G.O. Śląsk.

Garnizonowa uroczystość w koszarach 23pal. Fot. z arch. D. Ciszowskiego

Dotkliwą stratę pułk poniósł 4 września gdy w zasadzkę wpadł I dywizjon wraz z III batalionem 11pp. Obie jednostki zostały rozbite i nigdy nie powróciły do swoich pułków. Jedynie grupka 20 kanonierów 6 września dotarła do rodzimego pułku. Pułk następnie brał udział we wszystkich walkach G.O Jagmin, przede wszystkim w obronie przepraw na Wiśle w czasie której dzięki ofiarności saperów 23 batalionu saperów górnośląskich, udało się wybudować przeprawę dla artylerii i taborów. Jako ostatni przeprawił się II dywizjon wspierający bataliony 11 pp na pozycjach małego przedmościa w Okrągłem i Długołęce. W trakcie walk pod Biłgorajem i Tomaszowem bardzo utrudniał pracę brak map tych regionów. W wyniku strat i wyczerpania amunicji mimo ogromnego poświęcenia żołnierzy połączone armie Kraków i Lublin były zmuszone kapitulować. Artylerzyści 23 pal rozpoczęli niszczenie sprzętu i próby przebicia się na własną rękę. Część z żołnierzy walczyła później w podziemiu i w jednostkach polskich zarówno na wschodzie jak i zachodzie.